Sửa Đổi Luật Sở Hữu Trí Tuệ: Đơn Giản Hóa Thủ Tục Hành Chính Và Định Hình Hành Lang Pháp Lý Cho AI

Tại phiên thảo luận Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI diễn ra ngày 3/11/2026, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ (SHTT) đã nhận được sự quan tâm sâu sắc từ các đại biểu với định hướng cắt giảm điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa thủ tục hành chính. Tiếp thu và giải trình ý kiến, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Vũ Hải Quân đã làm rõ hai nhóm nội dung trọng tâm nhằm tạo thuận lợi tối đa cho tổ chức, cá nhân xác lập quyền. Đồng thời, các bài toán cấp thiết như xác định chủ thể quyền SHTT trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) và bảo hộ giống cây trồng chuẩn UPOV đã được thảo luận sôi nổi nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của nhà sáng tạo.

Hai Trọng Tâm Cắt Giảm Thủ Tục Và Thống Nhất Quản Lý Nhà Nước

Theo báo cáo giải trình của Bộ trưởng Bộ KH&CN Vũ Hải Quân, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT tập trung giải quyết hai nhóm nội dung lớn mang tính đột phá:

• Cắt giảm điều kiện kinh doanh và đơn giản hóa thủ tục hành chính: Loại bỏ các rào cản rườm rà, rút ngắn quy trình đăng ký và xác lập quyền SHTT, giúp doanh nghiệp và cá nhân dễ dàng bảo hộ tài sản trí tuệ.
• Thống nhất quản lý nhà nước về giống cây trồng: Chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ KH&CN nhằm bảo đảm tính thống nhất, nâng cao hiệu lực quản lý toàn diện đối với tài sản trí tuệ.

Định Hình Hành Lang Pháp Lý Bảo Hộ Quyền Sở Hữu Trí Tuệ Trong Kỷ Nguyên AI

Sự phát triển bùng nổ của AI đòi hỏi pháp luật phải phân định rõ ràng giữa sự hỗ trợ của công nghệ và mức độ đóng góp sáng tạo trực tiếp của con người. Tại phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội đã đóng góp nhiều giải pháp quan trọng:

• Khẳng định nguyên tắc AI không phải là tác giả: Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) và đại biểu Nguyễn Trung Kiên (Đoàn ĐBQH TP. Đồng Nai) đề nghị quy định rõ AI không phải là chủ thể của quyền SHTT. Sản phẩm do AI tạo ra chỉ được bảo hộ khi có sự can thiệp sáng tạo của con người và phạm vi bảo hộ phải tương ứng với mức độ đóng góp của cá nhân đó.
• Xác lập quyền sở hữu sáng chế trong cơ sở y tế: Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề xuất luật hóa cơ chế xác định bệnh viện là chủ sở hữu sáng chế đối với các cải tiến dụng cụ, phương pháp điều trị sử dụng ngân sách nhà nước, đồng thời bảo đảm quyền lợi tài chính cho bác sĩ nghiên cứu để thúc đẩy thương mại hóa.
• Siết chặt trách nhiệm của nền tảng AI: Đại biểu Nguyễn Trung Kiên nhấn mạnh các nhà cung cấp nền tảng AI phải tuân thủ pháp luật SHTT và bảo đảm yêu cầu dẫn nguồn đối với dữ liệu đầu vào.
• Nghiên cứu Luật Bản quyền tác giả riêng: Đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) đề xuất lộ trình xây dựng Luật Bản quyền tác giả để xử lý chuyên sâu vấn đề bản quyền số, bảo vệ tri thức truyền thống và văn hóa cộng đồng.

Bảng tổng hợp các nội dung thảo luận và đề xuất hoàn thiện Luật Sở hữu trí tuệ

Hoàn Thiện Quy Định Bảo Hộ Giống Cây Trồng Tương Thích Chuẩn Quốc Tế UPOV

Các quy định về đình chỉ, phục hồi hiệu lực bằng bảo hộ giống cây trồng nhận được sự góp ý chi tiết nhằm bảo đảm tương thích với Công ước quốc tế UPOV:

• Tránh đình chỉ tự động cứng nhắc: Các đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú (Nghệ An), Nguyễn Văn Ngọc (Lâm Đồng) và Hoàng Văn Nghĩa (Quảng Ngãi) đề nghị không áp dụng cơ chế tự động đình chỉ. Cơ quan quản lý cần gửi thông báo điện tử cho chủ bằng và cho phép thời hạn 6 tháng để khắc phục, nộp lệ phí.
• Ngoại trừ vì mục đích nghiên cứu chọn tạo giống: Đại biểu Hoàng Văn Nghĩa đề xuất bổ sung quy định miễn trừ cho phép các nhà khoa học sử dụng giống đã bảo hộ làm nguồn vật liệu ban đầu để chọn tạo giống mới mà không bị coi là xâm phạm quyền SHTT.
• Không áp dụng hồi tố: Bảo đảm các tổ chức, cá nhân đã đầu tư và khai thác hợp pháp giống cây trồng trước ngày Luật có hiệu lực được tiếp tục thực hiện quyền của mình.

Ghi nhận các ý kiến đóng góp, Bộ trưởng Vũ Hải Quân khẳng định Bộ KH&CN sẽ tiếp thu các đề xuất xác đáng, tiếp tục nghiên cứu đánh giá tác động đối với các vấn đề AI và thương mại hóa kết quả nghiên cứu để hoàn thiện hành lang pháp lý trong các lần sửa đổi tiếp theo.

Tinh Gọn Thủ Tục Nâng Tầm Giá Trị Tài Sản Trí Tuệ Quốc Gia

Việc sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ theo hướng cắt giảm thủ tục hành chính và làm rõ trách nhiệm quản lý nhà nước là bước đi cần thiết để bảo vệ thành quả của các nhà nghiên cứu, nông dân và doanh nghiệp. Xu hướng trong thời gian tới đòi hỏi tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý về bản quyền số, tối ưu hóa quy trình quản trị dữ liệu SHTT điện tử và hỗ trợ thương mại hóa các sáng chế y tế, nông nghiệp. Sự đồng bộ này sẽ là động lực quan trọng thúc đẩy hoạt động KH&CN, giúp nông sản và sản phẩm công nghệ Việt tự tin khẳng định vị thế trên trường quốc tế.